با غروب خورشید تاریكی بخشی از كره زمین را فرا می گیرد و ستاره ها نمایان می شوند.
در روزگاران قدیم با شروع تاریكی، انسان های خسته از كار روزانه سر بر بالین گذاشته و به خوابی عمیق فرو می رفتند و صبح ها پیش از طلوع خورشید و با دومین بانگ خروس، سر حال و پر انرژی چشمان خود را می گشودند.
اما امروزه همه چیز حتی زمان خواب و بیداری انسان ها متحول گشته است. با اختراع برق و روشنایی، بشر تمایل بیشتری پیدا كرد تا روزی دیگر را برای ساعت تاریكی خود ایجاد كند؛ تمایل بیشتری پیدا كرد تا اندكی بیشتر بیدار بماند. در این میان با پیشرفت فناوری و تنوع مشاغل، بسیاری از افراد مجبور شدند شب ها به فعالیت كاری بپردازند و برعكس روزها را بخوابند.
پزشكان، پرستاران، نگهبانان، پلیس، صاحبان مشاغل امنیتی و برخی دیگر از صاحبان حرف خاص از جمله این افراد هستند.
● ساعت بیولوژیك بدن
بنا بر پژوهش های انجام شده برای سالم زیستن باید خواب آرام و راحتی داشته باشیم. ساعت ۹ تا ۱۱ شب زمانی برای از بین بردن مواد سمی و غیر ضروری است كه عملیات آن توسط آنتی اكسیدان ها انجام می شود. در این ساعت بهتر است بدن در حال آرامش باشد، در غیر این صورت، اثر منفی روی سلامتی انسان خواهد داشت. به گفته متخصصان، ساعت ۱۱ تا یك بامداد عملیات از بین بردن مواد سمی در كبد ادامه دارد و بدن باید در خواب عمیق باشد.
ساعت یك تا ۳ بعد از نیمه شب نیز عملیات سم زدایی در كیسه صفرا، طی یك خواب عمیق به طور مناسب انجام می شود. طی ساعت ۳ تا ۵ صبح عملیات از بین بردن مواد سمی در ریه ها اتفاق می افتد. بعضی مواقع دیده شده است كه افراد در این زمان، سرفه شدید یا عطسه می كنند. در ساعت ۵ تا ۷ صبح نیز این عملیات در روده بزرگ صورت می گیرد بنابراین عمل دفع در این هنگام انجام می شود. هم چنین از نیمه های شب تا ۴ صبح، مغز استخوان عملیات خون سازی را انجام می دهد.
نخوابیدن، دیر خوابیدن و یا دیر بیدار شدن از خواب باعث می شود مواد سمی از بدن دفع نشده و در عملكرد طبیعی هر یك از اندام های یاد شده اختلالاتی به وجود آید.
این گزارش به بررسی تأثیرات نوبت كاری شب بر سلامت افراد می پردازد.
یك پژوهشگر می گوید: ما انسان ها از نظر زیست شناسی به موجودات روز كار تعلق داریم یعنی در بدن ما یك ساعت شبانه روزی تعبیه شده كه باعث می شود شب ها را استراحت كنیم و در روز هوشیار و فعال باشیم. تنظیم این ساعت درونی توسط هورمون ملاتونین انجام می شود. این هورمون تنها در هنگام تاریكی ترشح می شود و كسانی كه در شیفت شب فعالیت می كنند بر خلاف ریتم طبیعی بدن خود عمل می كنند یعنی به بدن خود می گویند: «درست است كه اكنون زمان كار تو نیست اما من به تو فرمان می دهم الآن كار كنی» افراد شب كار به دلیل این كه زیر نور مصنوعی چراغ ها كار می كنند از هورمون ملاتونین بی بهره هستند. این هورمون می تواند ایجاد تومورها را سركوب كند بنابراین احتمال ابتلا به سرطان در افراد شب كار با ایجاد غده های سرطانی بیشتر از سایرین است.
پژوهش های انجام شده نشان می دهد: اشتغال در شب باعث ایجاد اختلالاتی در چرخه طبیعی بدن شده و بر عملكرد قلب، دستگاه های گوارشی و تناسلی تأثیرات منفی دارد. در كشورهای اروپایی تحقیقی در این باره انجام شده كه نشان می دهد افراد شب كار دست كم ۵ سال نسبت به همكاران خود كمتر عمر می كنند. طلاق در میان خانواده این افراد ۳ برابر بیشتر است و علاوه بر آن ۴۰ درصد بیش از سایر همكارانشان در نوبت روز زمینه ابتلا به بیماری های قلبی، روانی و گوارشی را دارند.
یك نگهبان می گوید: پس از هر شیفت كاری در تمام طول روز احساس كسالت، گیجی و بی خوابی می كنم و در طول روز نیز كمتر موفق می شوم خواب عمیقی داشته باشم چرا كه سر و صداهای محیط و روشنایی روز امكان خواب خوب را سلب می كند.
تحقیقات نشان داده شب كارها به مصرف غذاهای آماده و در دسترس مثل سوسیس و كالباس یا غذاهایی كه دارای چربی و كافئین بالا هستند تمایل بیشتری نشان می دهند تا از این رهگذر بر خستگی و كوفتگی بدن خود غلبه كنند.
آژانس بین المللی تحقیقات سرطان در سازمان بهداشت جهانی كار در نوبت شب را به عنوان یك عامل احتمالی سرطان زا طبقه بندی كرده است.
برخی مطالعات نیز نشان می دهد احتمال ابتلای مردان شب كار به سرطان پروستات بیشتر از دیگران است.
● باز هم شب كاری و مشكلات دیگر
یك پرستار می گوید: چند سال پیش در نشریه ای خواندم، مادرانی كه در شیفت شب كار می كنند فرزندانی را به دنیا می آورند كه اختلال خواب خواهند داشت و این موضوع را خودم به شخصه تجربه كرده ام. اكنون فرزندی ۳ ساله دارم ولی هنوز هم نتوانستم ساعت خواب او را تنظیم كنم چرا كه زمانی كه فرزندم را باردار بودم شیفت های شب فراوانی را داشته ام. تحقیقات دیگری ثابت كرده است كه شب كاری خطر زایمان زودرس را تا ۵۰ درصد افزایش می دهد.
هم چنین سطح ماده شیمیایی سروتونین كارمندان شیفت شب پایین تر از كسانی است كه در روز كار می كنند. این ماده با عصبانیت، افسردگی، اضطراب و كم خوابی ارتباط مستقیم دارد. شب كاری باعث اختلال در عملكرد حافظه، فراموشی لغات، كاهش كیفیت زندگی، افسردگی، میگرن، دیابت، سرطان كولون و بیماری های قلبی می شود.
مطالعات نشان می دهد فقط ۱۰ درصد افراد شب كار از نوبت كاری خود لذت می برند و بقیه افراد به گونه ای با آن می سازند. براساس نتایج، خستگی، كسالت، انزوا، امراض روحی و روانی و بیماری های جسمی و بسیاری مسائل دیگر در میان كاركنان شب كار به شدت شایع و رایج است.
● راهكارهایی برای افراد شب كار
كارشناسان می گویند برای كاهش صدمات ناشی از كار شبانه تعداد نوبت های كاری باید كم باشد و این گونه افراد پیش از شروع كار حداقل ۳ ساعت را در محیطی آرام و بی مزاحمت بخوابند. این افراد باید برنامه های روزمره خود را تعدیل كنند و آن را مختصر و مفید انجام دهند. چرت های كوچك در كار شبانه می تواند بسیار نیرو بخش باشد و این گونه افراد باید عادت كنند در طول روز در ساعات مشخص و معینی بخوابند. بهتر است افراد شب كار مرخصی هایشان را در بین شیفت هایشان تقسیم كنند.
افراد شب كار برای رفتن به محل كار یا منزل از وسایل نقلیه عمومی استفاده كنند تا خواب آلودگی ناشی از خستگی، كار دستشان ندهد. هنگام خواب در طول روز نیز از پرده های تیره برای اتاق خوابتان استفاده كنید و فضایی تاریك را درست كنید، پریز تلفن را بكشید، پنجره ها را ببندید تا سر و صدایی خواب شما را بر هم نریزد. پس از بیدار شدن نیز بهتر است چند دقیقه ای را زیر نور خورشید قرار بگیرید تا ساعت بیولوژیك بدنتان به هم نخورد.
معاینات دقیق سالیانه، غافل نبودن از حركات نرمشی و ورزشی، استفاده از سبزیجات و میوه های تازه، استفاده نكردن از قرص های خواب آور تحت هیچ شرایطی و ایجاد تنوع در شیفت كاری شب مثل قدم زدن و شستن دست و صورت از دیگر كارهایی است كه افراد شب كار می توانند انجام دهند.
● آن چه لازم است مسئولان بدانند
یكی از كاركنان شركت برق كه نخواست نامش فاش شود می گوید: كار در نوبت شب بسیار طاقت فرساست به خصوص در حرفه ما كه هر لحظه امكان خطر وجود دارد. تمام مدت شب را باید به مانیتوری چشم بدوزیم كه مبادا حادثه ای در گوشه ای از شهر رخ دهد بنابراین حرفه پر استرسی داریم و در عین حال زمان بسیار كند می گذرد و اما در مقابل هیچ سختی كاری برای ما در نظر گرفته نشده و حتی حقوق واقعی ما را نمی دهند زیرا تحت نظر یك شركت پیمانكاری هستیم و بخشی از حقوق ما در این بین فراموش می شود.
این شهروند از مشكلات فراوانی كه كار در شب برایش ایجاد كرده تعریف می كند و می گوید: هیچ فرد شب كاری نمی تواند كمبود خواب شب خود را در روز به طور كامل جبران كند بنابراین من و همكارانم همیشه خسته به نظر می رسیم. در زندگی خانوادگی هم همسر و فرزندانم از این كه نمی توانم همیشه همراه آنان و كنارشان باشم و در میهمانی های خانوادگی شركت كنم گلایه دارند.یك ماما نیز می گوید: كاركنان مامایی و پرستاری هر دو شیفت كاری شب دارند اما مزایای ماماها كمتر از پرستارهاست. سختی كارشان مثل هم است اما مزایای ماماها كمتر است مضاف بر این كه هر ساله نیروی كار پرستاری جذب می شود اما برای ماماها این گونه نیست. این ماما می افزاید: به دلیل كمبود نیرو خیلی از وقت ها مجبوریم ۲ تا ۳ شیفت پشت سر هم كار كنیم و زمانی كه یك ماما از ۷ صبح امروز تا ۷ صبح فردا را سر شیفت باشد به طور قطع كارایی اش پایین آمده و ضرر اصلی متوجه بیمار خواهد شد.این شهروند محل خواب نامناسب برای پرستاران و ماماها را از دیگر مشكلات حرفه خود عنوان می كند.با توجه به ضررهای فراوانی كه افراد شب كار به خاطر نوع كارشان متحمل می شوند توجه ویژه مسئولان به جبران حداقل بخش معیشتی زندگی این افراد می تواند تا حدی مؤثر باشد به علاوه این كه امكان انجام معاینات ارزان یا رایگان سالیانه برای چنین افرادی از سوی مراكزی كه در آن خدمت می كنند هم بسیار حائز اهمیت است.